سبحاني: تشكر مي‎كنيم از حضرت آقاي ميرباقري كه اصول و اركان نظريه خود را مطرح كردند. من فقط جمعبندي خود را عرض مي‎كنم تا نقدها متوجه همان محورهاي اصلي شود. ايشان فرمودند وقتي ما از جهتداري علم بحث مي‎كنيم منظورمان «مطلق معرفت» است. گرچه به علم در مفهوم مجموعه گزاره‎هاي ناظر به واقع كه جنبه كاربردي نيز دارد اشاره خاص مي‎كنيم. پس مدعا عام است به صورتي كه كليه معارف بشري «جهت» دارند. همچنين فرمودند سه سطح جهتداري را مي‎توانيم ثابت كنيم:

1 به لحاظ كارآمدي و اثر بخشي علم ؛ 2 به لحاظ منطق توليد علم ؛ 3 و بالاخره رويكرد آخر كه ديدگاه خود ايشان بود نقد فلسفي اي بود كه از طريق تحليل فرآيند فهم، به جهتداري علم رسيدند و البته عمده استدلال ايشان نيز بر نقد ديدگاه رايج در معرفت شناسي علم متمركز بود. بنابر فرمايش ايشان كساني كه علم را مطلقاً جهتدار نمي‎دانند بخاطر آن است كه قائل به نظريه «تطابق» در علم هستند و «كاشفيت» را در علم معيار صدق و كذب مي‎دانند و بر اساس «نظام عليّت»، علم را تعريف مي‎كنند. از نظر جناب آقاي ميرباقري، كاشفيت هم جهتداري را ثابت نمي‎كند. من اين نكات را برجسته كردم تا هيات محترم نقد بر اين عناصر تأكيد كنند.

پس، از نظر اين ديدگاه، فقدان «جهت داري مطلق علم»، تابع يك نظريه معرفت شناسي است كه بحث كشف و تطابق را معيار صدق و كذب و درستي و نادرستي قرار مي‎دهد كه فرمودند اين نظريه دو پايه اصلي دارد:

1- «كشف» است كه رابطه بين «صورت» و علم حصولي و «خارج» را ادعا مي‎كند و مي‎گويد صورتها برابري با خارج ندارند.

2- پايه دوم اين نظريه اين است كه «تطابق» را رابط بين نفس و صورت مي‎داند كه كل بحث، به تجرد و اتحاد بين نفس عاقل و معقول باز مي‎گردد و از اين جهت هم رابطه بين نفس و صورت را حل مي‎كند.

ايشان فرمودند ما در هر دو جهت اشكال داريم و البته اشكالشان را به «كشف» و «حضور» مطرح كردند و در مقابل فرمودند، ما كشف را در علم، معيار نمي‎دانيم. چون در نظريه كشف، «فاعليّت» حذف مي‎شود و اساس بر «عليّت» است؛ حال آنكه فاعليّت بايد حضور داشته باشد و بدون فاعليّت هم علم و اشراف حاصل نمي‎شود. البته وقتي فاعليّت مي‎آيد كيف فهم نيز تغيير مي‎كند. پس عمده استدلال در يك نظريه معرفت شناسي خلاصه مي‎شود كه اثبات و نفي اين، به اثبات و نفي نظريه‎شان منجر مي‎شود. يعني اگر منتقدان محترم، نظريه كشف را ثابت كنند و ديدگاه مقابل را كه تأثير فاعليّت ادراك است نقض نمايند اين نظريه از اساس، فرو خواهد ريخت.

ميرباقري: البته از منظر معرفت شناسي، نقض خواهد شد ولي كماكان جهتداري در مفهوم عامش باقي مي‎ماند.

سبحاني: بله ما دليل را مي‎گوئيم والاّ يك ادعا يا يك مدعي مي‎تواند دهها دليل داشته باشد. در اين نظريه، مدعا با دليلش همراه است و اهمّ اين استدلال نيز به ردّ كاشفيت و تطابق باز مي‎گردد. طبعاً اگر اين نقد بشود بايد به دنبال دليل ديگري گشت. اينك استفاده مي‎كنيم از اساتيدي كه در هيأت نقد و بررسي حضوري دارند.