اساساً فرآيند پيدايش ادراك در مدرك نيز يك فرآيند فاعليتي است كه حداقل سه مرتبه را پشت سر مي گذارد. البته معناي مراتب، اين نيست كه آنها همزمان نيستند. اينها سه رتبه اند كه عبارتند از:

1 جهت گيري نسبت به حضرت حق»

2 جهت گيري انسان كه «استكباري، متواضعانه يا خاشعانه» است، اين جهت گيري در حساسيت هاي انسان ( و به تعبير ديگر وزن مخصوص انسان) و پيدايش نقطه مختصات روحي وي اثر مي گذارد. اصولاً حالات و كيف تأثر روحي انسان نسبت به عالم، متناسب با موضع گيري اوليه او پيدا مي شود. به بيان بهتر در درجه اول بعد از جهت گيري، انسان مي تواند در موضع گيري روحي خويش حضور پيدا كند و به آرايش روحي بپردازد. اما چنانچه گفتيم اين نه يك بعد زماني بلكه يك بعد ديني است كه پس از آن مي تواند وارد نظام اراده ها گردد.

3 «نظام اراده ها» بدين معنا كه نسبيتي در نظام پيدا مي كند كه ما آنرا جايگزين فرآيند «اتحاد عاقل و معقول» مي كنيم. البته اين فرآيند بسيار پيچيده است. نقش موضوع ادراك نيز نقش فاعل اعدادي در نظر گرفته نمي شود و تعريف عليت، به فاعليت تغيير مي كند.