اما اينكه «مراد از جهتداري چيست؟» مي‎توان گفت اين مفهوم، با رويكردهاي مختلف، معاني متفاوتي به خود مي‎گيرد.

رويكرد اول: تحليل از منظر « كارآمدي»: گاه با رويكرد «كارآمدي» به بحث جهتداري علم مي‎پردازيم. از اين منظر، علومي كه توليد مي‎شوند كاربردشان در جهت دستيابي به ايده‎ها و آرمانهاي خاصّي است و چنين نيست كه كارآمدي آنها مطلق يا داراي دو بُعد يا دو گرايش باشد.

البته روشن است منظور ما در اين ميان، تك گزاره‎ها نيست. عمدتاً وقتي در اين باب قضاوت مي‎كنيم نسبت به جامعيّت و كليّت علم قضاوت مي‎شود. زيرا ممكن است اگر نگاه را به تك گزاره‎ها معطوف كنيم قضاوت در باب آنها يكسان نباشد. مثلاً اگر مجموعه علمي اي كه بعد از رنسانس، توليد شده است به عنوان فرهنگِ تخصصيِ زيستِ بشر امروز، شناخته و بصورت يكجا بر آن نگاه شود، راحت‎تر مي توان در اين خصوص قضاوت كرد. لذا ما معتقديم بر پيدايش اين علوم، انگيزه و نيازهاي خاصي حاكم بوده است و كارآمدي اين علوم، همه در جهت رفع همان نيازهاي خاص قرار گرفته است. لاجرم در فرآيند نياز و ارضاء، نيازهاي خاصّي مطرح است كه به وسيله اين علوم ارضاء مي‎شود و اينگونه نيست كه اين علوم بتواند نيازهاي جامعه‎هاي ايماني را هم برآورده كند. اين لايه از بحث فعلاً منظور نظر ما نيست. هر چند كه مي‎توان بر اساس اين رويكرد نيز اثبات كرد كه علوم موجود در جهت كارآمدي خاصّي است. به بيان بهتر، گرفتن طيفي از اهداف در مقابل آنها، كارآمدي متناسب با چنين اهدافي را رقم زده است.

رويكرد دوم تحليل از منظر «منطق و متدولوژي»: رويكرد دوم نسبت به بحث جهتداري، به «منطق و متدولوژي علم» باز مي‎گردد. در اين نگاه، علم، پيشينه و پيش فرض‎هائي را با خود همراه دارد. طبعاً بايد ديد كه اين منظومه، چه غاياتي را دنبال مي‎كند.

البته بخشي از معرفت شناسي، امروزه به بحث متدولوژي هم مي‎پردازد. در فرهنگ رايج نيز منطقِ عقل نظري  كه همان منطق ارسطويي است  بعنوان بخشي از معرفت شناسي محسوب مي‎شود. لذا اين منطق، در باب ساخت معرفت و اينكه چگونه مي‎توان از معلومات به طرف مجهولات حركت كرد بحث مي‎كند.

در عين حال اين زاويه نيز مورد نظر من در اين نظريه نيست؛ هر چند كه از اين زاويه هم مي‎توان به طور جدي بحث را پيگيري كرد بصورتي كه علوم مغرب زمين حتماً در يك نگاه جامع، علمي متكي بر گرايشها و بينش‎هايي است كه در غرب، نسبت به انسان و جهان وجود دارد. البته همين گرايشها و بيشنها، امروزه جزئي از بافت و پيكره نيروي انساني محسوب مي‎شوند به گونه‎اي كه اصولاً نمي‎توان علم غربي را جز به شناخت همان گرايش ها و بينش ها، مورد مطالعه قرار داد. طبعاً سخن گفتن از علم غربي و مدرن، و قضاوت در باب جهتداري آن، بدون اينكه ما به خوبي فلسفه‎هاي مغرب زمين را  مخصوصاً فلسفه‎هايي كه بعد از دكارت آغاز شد و بشدت علوم را تحت تأثير و پوشش خود قرار داده  بشناسيم ممكن نيست. يعني شناخت علم غرب بدون شناخت اين فلسفه، چندان ميسور نيست.

بنابراين اگر بخواهيم با حفظ اين رويكرد، اركان و عوامل تأثيرگذار بر پيدايش اين علوم را مطالعه كنيم، حتماً بايد به بينش‎هايي كه در آن فضا حاكم بوده است بپردازيم. قاعدتاً به همين دليل است كه بايد فضاي حاكم بر علوم را باز شناساند؛ گرچه تمدن اسلامي، در دوره‎اي پرچم‎دار علم و دانش بشمار مي‎رفت و در دوران رنسانس نيز توانست به شدت، بر فضاي فكري آن زمان تأثيرگذار باشد تا جائي كه برخي استقرائاً به اين نتيجه رسيده‎اند كه مثلاً آثار انديشه ابن‎سينا بر اشخاص معيّني از متكلمين و فلاسفه غرب به چه ميزان بوده است ولي در عين حال اين تحول در دنياي اسلام اتفاق نيفتاد؛ اين امر به خاطر همان فضاي بينشي خاصي است كه بر روند پيدايش اين علوم حاكم بود.

در هر حال اين لايه دوم از بحث است كه فعلاً مورد نظر من نيست. هر چند كه از اين منظر هم مي‎توان اثبات كرد كه منطق و متدولوژي علم، مبتني بر پيش فرض‎ها و همچنين غاياتي است؛ البته آن پيش فرضها نيز بنوبه خود از بينش فلسفي جامعه، و غايات مزبور نيز از گرايشهاي اجتماعي اخذ مي‎شد. در يك كلام، علم مدرن، تابعي از اخلاق اجتماعي و انديشه‎هاي پايه و فلسفي است كه البته اين، بحث مستقلي را طلب مي‎كند و شايد به برخي از زواياي آن در اين جلسه اشاره كنم.

رويكرد سوم تحليل از منظر «معرفت شناسي»: رويكرد ديگر آن است كه از موضع «تحليل فهم»، به بحث جهتداري علوم پرداخته شود. هر چند با دو رويكرد قبل هم، اگر بحث را عميق پي‎گيري كنيم مي‎توان به جهتداري همه ساحتهاي علم رسيد. البته مراد از تحليل فهم، تحليل بودگرايانه و سوال از چيستي فهم نيست بلكه تحليل از «چگونگي و شدن فهم» مراد است. تمامي آنچه گذشت تبيين محل نزاع، به شيوه فلسفي بود.