خلاصه اینکه حقیقت توحید در عالم جاری است و چه بخواهیم، چه نخواهیم این توحید در کل وجود انسان جاری است؛ اگر واقعاً «

لا اله الا الله



» هست، در وجود انسان هم هست. سیر انسان و سیر همه عوالم هم باید سیر در مراتبِ این معرفت باشد. ضمن اینکه حضرات معصومین علیهم السلام هم واسطه جریان الوهیت، هم واسطه سیر در عبودیت و معرفت هستند. ایشان خود کلمه عبودیتند، کلمه توحیدند و رکن توحیدند؛ «

فَإِنَّهُمْ مَعَادِنُ كَلِمَاتِكَ وَ خُزَّانُ عِلْمِكَ وَ أَرْكَانُ تَوْحِيدِكَ وَ دَعَائِمُ دِينِكَ وَ وُلاةُ أَمْرِكَ وَ خَالِصَتُكَ مِنْ عِبَادِكَ وَ صَفْوَتُكَ مِنْ خَلْقِكَ وَ أَوْلِيَاؤُكَ وَ سَلائِلُ أَوْلِيَائِكَ وَ صَفْوَةُ أَوْلادِ نَبِيِّكَ



»(11)؛ این ها شئون آن ها هستند. این نکته بسیار مهمی است که اگر از آن غفلت شود، انسان در دام شیطان گرفتار می شود؛ شیطان هم عبادتِ بدون واسطه را قبول دارد؛ به تعبیر دیگر عبادتی که در صراط نباشد، عبودیت نیست؛ عبودیت، عبادتِ در صراط است و شیطان هم با عبادتی که در صراط نباشد، مخالف نیست و خودش هم امامِ آن عبادت است و شش هزار سال چنین عبادتی را تجربه کرده است؛ آنچه ما باید به آن برسیم، صراط مستقیم است؛ امام علیه السلام صراط مستقیم و طریق معرفت و محبت است؛ انسان از طریق سیر در مراتب معرفت الامام، به معرفت الله می رسد و از طریق سیر در مراتب محبت امام علیه السلام به محبت الله؛ «من احبّکم فقد احبّ الله، من عرفکم فقد عرف الله». سیر در درجات معرفت و درجات محبت، وابسته به سیر در مراتب صراط مستقیم است و سیر در درجات صراط مستقیم، سیر در درجات وجودی انسان است.

درجات وجودی انسان نیز وابسته به اندازه سیر در درجات صراط مستقیم است؛ به اندازه ای که انسان به حقیقت قرآن می رسد، سیر در درجات دارد و به اندازه ای که به حقیقت امام علیه السلام واقف شده و در ایشان فانی شود، به همان اندازه در درجات معرفت و محبت و قهراً در درجات عبودیت سیر می‌کند. به اندازه تواضع در مقابل امام علیه السلام سیر در صراط مستقیم واقع می شود. تواضع در مقابل خلیفه الله، طریقِ ظهور خلافت و ولایت او در وجود انسان است؛ انسان به اندازه ای حامل ولایت می شود که خشوع و تواضع و تحمل کند؛ به آن اندازه، حقیقت ولایت به او عنایت می شود و به همان اندازه هم به معرفت و محبت می رسد. این معرفت و محبت، طریق معرفت و محبت خدای متعال است. بر همین اساس در اینجا سیر در توحید، ولایت و شریعت مطرح می شود.

حال اگر قرار است سیر در توحید داشته باشیم و طریق سیر نیز طریق سیر در صراط مستقیم و ولایت امام علیه السلام است، باید دامنه حول و قوه خود را بشناسیم و ببینیم در کدام دامنه بايد به خضوع و تواضع و خشوع برسیم. دامنه اختیار و اراده انسان در درون او بسیار عمیق و گسترده است و انسان با معرفت به مراتب نفس خود، به مراتبِ حول و قوه ای که خدای متعال به او عنایت کرده، می رسد.