معصومین علیهم السلام در احادیث نورانی که بیان تقریباً مشترکی دارند می ­فرمایند كه مردم در عبادت خودشان سه دسته هستند؛ آن­ هايي كه از عبادت غير خلاص هستند: «

و َ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ



»(ذاريات/٥٦)، آن­هايي كه وارد وادي عبادت مي ­شوند از پرستش غير نجات پيدا مي ­كنند: «

أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَاتَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ



»(يس/٦٠)، «

وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ



»(يس/٦١)، آن­هايي كه وارد صراط مستقيم و عبادت و بندگي خداي متعال و به عبارت دیگر دوستان اميرالمؤمنين سه دسته هستند.

آن ­هايي كه وارد وادي شرك و شيطان ­پرستي و نفس ­پرستي هستند از وادي خارج می ­باشند. آن ­هايي كه در وادي بندگي خدا هستند سه دسته­اند؛ «

إنَّ قَوماً عَبَدُوا اللّهَ رَغبَهً



»(8) خدا را عبادت مي ­كند امّا ثواب مي ­خواهد و رغبت در ثواب خدا دارد که مقام بسیار بلندی است. حضرت فرمود اين ­هـا عبادت خدا مي­ كنند ولي تاجر هستند، تاجران خوبي هستند خيلي موفق­ اند، مي فهمند بايد با چه كسي تجارت كنند: «

فَاستَبشِرُوا بِبَيعِكُمُ الَّذِي بايَعتُم بِه



»(توبه/111). گوارايشان باد که با خدا تجارت مي ­كنند و اين، بد نيست.

کسانی كه با نفس و دنيا تجارت مي­ كنند خدا را پيدا نكردند كه بفهمند براي خدا كار كردن يعني چه؟ آن­ها براي نفس خود و ديگران كار مي كنند، براي تعريف و تمجيد ها كار مي­ كنند، و هنوز وارد وادي بندگان نشدند. بنده آن كسي است كه با نفسش تجارت نمي­ كند بلکه آن كسي است كه خدا را مي پرستد و عبادت مي ­كند، چرا؟ درجاتي دارد: يك درجه اش اين است كه مي­ داند خدا بهشت دارد و ثواب هاي خوبي در دنيا می ­دهد. خيلي خوب است که انسان با خدا تجارت كند و رغبت در ثواب خدا داشته باشد. تعداد انسان ­هایی كه این گونه رغبت در ثواب خدا داشته باشند ناچیز است. این ­ها انسان­ های فوق العاده ­اي هستند، اين­هـا بندگان بدي نيستند و با خداي متعال تجارت مي­ كنند.

اين تجارت هم فرق مي­كند؛ گاهی انسان مزد دنيايي مي ­خواهد که عیبی ندارد. اگر عیب داشت پس براي چه ائمه عليهم السلام اين قدر از ثواب اعمال مي ­گويند. يكي از چيزهايي كه پسندیده نیست اين است که در رواياتي كه امامان معصوم از ثواب اعمال سخن گفته­ اند تنها خود روايت را مي ­گويند. مثلاً مي ­گويند اين نماز را بخوانيد و از ثواب آن در لسان معصوم سخن نمی­ گویند. علت این که اين ثواب ها را مي ­گويند این است که مي­ خواهند برای ما انگیزه ایجاد کنند.

در بیان ثواب­ ها آمده است که مثلاً با فلان عمل عمرت طولاني مي­ شود، یا زندگي ­ات وسيع مي­ شود، بين الطلوعين بيدار باشيد رزق شما وسيع مي ­شود، در بيداري بين الطلوعين مشغول ذكر باشيد از تجارت هاي طولاني در جلب رزق بهتر است. براي چه حضرت اين ثواب را گفته است؟ براي اين كه من بيدار بمانم و چشمم به دست خدا باشد، بگويم خدايا من بيدار مي ­مانم و از تو رزق مي ­خواهم. اين، بندگي خدا است. بندگي خدا يعني چه؟ من از دست او مي­ خواهم بگيرم، چه چيزي بهتر از اين است؟ انسان مي ­گويد خدايا تو فرموده ­اي بيداري بين الطلوعين وسعت رزق مي ­آورد، من مي ­خواهم تو رزق مرا وسيع كني، لذا بين الطلوعين بيدار مي ­مانم. اين، عبادت خدا است.

نماز شب طول عمر و نورانيت مي ­آورد، لذا خواندن نماز شب براي طول عمر و نورانيت چه اشكالی دارد؟ اگر بد بود كه ائمه ما را به آن ترغيب نمي ­كردند. معلوم است که اين، درجه­ عالي عبادت نيست، ولي عبادت خدا است و ارزش بسیاری دارد. عده قلیلی را می ­توان یافت که این گونه به ثواب الهی راغب باشند. چنین افرادی براي ثواب خدا به میدان جهاد می ­روند، شب­ ها بیدار می ­مانند، عبادت می­ کنند، ترك معصيت و دستگيري مي ­كنند، صله رحم را به جا می ­آورند، چرا؟ چون صله رحم عمر را طولاني مي­ كند. چه عيب دارد؟ خداي متعال فرموده است من عمر را طولاني مي­ كنم، رزق شما را وسيع مي ­كنم، شما صله رحم را به جا آورید من گره مالي شما را برطرف می ­کنم. اين، معامله با خدا است، خدا قول داده است و به قولش هم وفادار است. اگر کسی صله­ رحم انجام دهد و اخلاق خوب با أرحام خود داشته باشد تا مشكل مالي­ اش حل شود چه عيبی دارد؟ «إنّ قُوماً عَبَدوا اللهَ رَغبَتاً» خيلي چيز خوبي است.

دسته­ی دوم کسانی هستند که از خدا مي ­ترسند. اين هم بسیار خوب است. انسان از خدا بترسد بد است؟ انسان با ترس از خدا مؤدّب و مهذّب شود بد است!؟ خيلي خوب است که انسان از خدا مي ­ترسد. از چه مي ­ترسد؟ از عقوبت هاي دنيايي ­اش مي ­ترسد. اين، مقام خوف است و عيبی ندارد. اگر مؤمن گناهی انجام دهد بنا بر وعده الهی عمرش کوتاه می­ شود یا رزق حلالش بر می­گردد، لذا مؤمن از معصیت الهی می­ ترسد. در كاسبي ­اش دقّت مي ­كند كه خداي متعال رزق حلالش را قطع نكند؛ چنین فردی مؤدّب و مهذّب می ­شود تا به حقوق ديگران تجاوز نكند و عباداتش را درست انجام دهد؛ چرا که مي­ ترسد، و این، خيلي خوب است. چنین انسانی از خدا مي­ ترسد و ترس خدا مهذبش كرده است، لذا از ترس خدا تخلف نمي­ كند، به حقوق مردم تجاور نمي­ كند، وظايفش را انجام مي ­دهد، خواب شب، بیداری و غذایش به وقت است. ولو اينكه  بترسد دنيايش خراب شود قبر و برزخ و قیامتش سخت باشد اشکالی ندارد.

مقام بالاتري هم هست و آن، این که انسان خوف فراق دارد. این مقام، مختص اوليای و محبّين است. چنین انسانی واقعاً مي ­ترسد، از جهنّم خدا مي ­ترسد. اگر كسي را پيدا كرديد که واقعاً از جهنّم ترسيد رهايش نكنيد، اين حالت به شما هم منتقل مي­ شود. اگر انسان با چنین فردی همنشین گردد از جهنّم مي ­ترسد. اگر ترس از جهنّم بد باشد پس براي چه خداي متعال مکرراً جهنّم را توصيف مي­ كند؟ ترس از جهنّم كمال و تهذيب و رشد مي ­آورد.

ولي اين هم درجه­ عالي عبادت نيست: «

إنّ قوماً عَبَدوا اللهَ شُكراً فَتِلك عِبادَةُ الأحرار



»؛ عبادت احرار همان عبادت حبّي است. باید در سير معنوی به اين ­جا رسید: «

مَا عَبَدْتُكَ خَوْفاً مِنْ نَارِكَ وَ لَا طَمَعاً فِي جَنَّتِكَ لَكِنْ وَجَدْتُكَ أَهْلًا لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُك



»(9)؛ امیرالمؤمنین می ­فرمایند لحظه­ اي براي بهشت و جهنمت عبادت نكردم. ایشان در حالی این سخن را می ­گویند که همه­ عوالم تحت نگينشان هست. ما بايد از عبادت خوفي شروع كنيم تا كم ­كم طعم محبت خدا را بچشیم. وقتي انسان بندگي و تجارت با خدا كرد، كم ­كم طرفِ تجارت را هم مي ­شناسد و به او دل مي­ بندد. كم ­كم پرده كنار مي ­رود و انسان مي ­بيند که خودِ او از دارايي­ هايي كه به ما مي ­دهد بهتر است.

آن­گاه انسان بینا می ­شود، كم ­كم با خدا انس می ­گیرد. سیر ما این گونه است. سير ما، از همين عباداتِ از سر خوف و تجارت و رغبت آغاز مي­ شود. در بدو این سیر معنوی به ثواب خدا رغبت داريم. رغبت در ثواب خدا خيلي مهم است. اگر انسان رغباتش از رغبات در دنيا و آنچه در دست ديگران است قطع شود، و في ما عند الله رغبت پیدا كند به مقام بالایی دست یافته است.

اين كه به کرات در روايات تأکید می ­شود طمع خودتان را از دست ديگران برداريد، اگر مي ­خواهيد عزيز باشيد طمع نكنيد، اگر مي ­خواهيد نزد خدا عزيز شويد في ما عند الله طمع و رغبت كنيد، اين رغبت، رغبت بسیار خوبي است که انسان رغباتش رشد كند و مزد خدا را بخواهد، كار كند براي اين كه خدا به او مزد دهد و او را در امن و امان قرار دهد. خدا نكند که پَرِ عقوبت خداي متعال دامن­ گیر انسان شود؛ چرا که تحمل آن بسیار شوار است، هم­چنان که در دعای کمیل وارد شده است.

چگونه مي­توان عقوبت خداي متعال را تحمل کرد؟ سختي هاي دنيا كه عقوبت نيستند قابل تحمل نمی­ باشند. براي مؤمن در دنيا سختي و عقوبت نيست، ولي قابل تحمل هم نيست. چون عقوبت خدا قابل تحمل نيست مؤمن از خداي متعال می­ترسد. اين، مربوط به علماء است: «

إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ



»(فاطر/٢٨). همان طور که می­ دانید در حديث است كه خوف، مقاماتي دارد: خوف، خشيت، رهبت و… . پنج مقام برای خائفین در خصال  مرحوم صدوق ذکر شده است. همه این مقامات خوب است؛ چرا که انسان خائف از خداي متعال می ­باشد، ولي اين­ هـا كمال نيست بلکه مقدّمه است. آن چه كه عبادت را عبادت خوب مي­ سازد اين است: «إنَّ قَوماً عَبَدوا اللهَ حُبّاً»؛ یعنی انسان خدا را دوست بدارد، شب هنگام براي محبت خدا بيدار شود، و براي محبّت خدا احسان و دستگيري كند.