سوال: بحث از آينده جهان يكي از مباحث اصلي مطرح در فلسفه تاريخ است. متأسفانه در حوزه معارف اسلامي به طور عام، و در معارف شيعي به طور خاص، كمتر به فلسفه تاريخ پرداخته شده و از موضوعات مختلفي كه در فلسفه تاريخ مطرح است كمتر سخن رفته است. به بيان ديگر تلاش چنداني در زمينه استخراج و استنباط ديدگاه اسلام در زمينه آينده تاريخ، عوامل مؤثر بر تغيير جوامع، نقش انسان در آينده تاريخ و ديگر مباحث مطرح در فلسفه تاريخ از مجموعه آيات و رواياتي كه در اين زمينه ها وارد شده، صورت نگرفته است. از اين رو در ابتداي گفت وگو، در زمينه انسان واپسين و جهان آينده در فلسفه تاريخ شيعي، نكات اساسي را كه در زمينه تعريف فلسفه تاريخ و تفاوت نگاه فلسفه تاريخي شيعه با نگاه فلسفه تاريخي ساير مكاتب وجود دارد يادآور شويد.

جواب: فلسفه تاريخ، علمي نظري است كه به تحليل و تعليل تاريخ به مثابه كليتي فراگير و منسجم و مبتني بر روابط قاعده مند مي پردازد؛ به گونه اي كه نتايج آن معطوف به كاركردهاي عيني است و در آن سؤالاتي همانند علل پيدايش و تكامل تاريخ و مراحل آن، آغاز تاريخ و فرجام آن، نقش خالقيت و ربوبيت الهي و نيز اراده هاي انساني در پيدايش و تحولات تاريخي، جبهه بندي و مرزبندي هاي اصلي و فراگير درون تاريخ و عوامل و ريشه هاي آن و… مورد بحث و بررسي قرار گرفته و پاسخ مي يابند.