جلسه ۱۵۷ دوشنبه ۲۲/۰۲/۱۴۰۴
زکات غلات (مسأله بیستم تا بیست و چهارم)
خلاصه جلسه قبل
بسم الله الرحمن الرحیم
بحث در فروع مئونه بود؛ مواردی که عنوان مئونه بر آنها صادق بود را بیان کردیم؛ گفته شد که میتوان از این فروعات جزئی قواعد کلی را به دست آورد؛ مثلا اگر جایی هزینه کرده باشد و این هزینه به سرمایه تبدیل شده باشد از زکات کسر نمیشود، اما اگر جایی این هزینه به سرمایه تبدیل نشده باشد از زکات کسر میشود. البته بعضی مصادیق جزئی هستند که این قاعده در مورد آن ها جاری نمیشود و این موارد استثنا میشوند؛ مثل جایی که شخص درختی را میخرد اما این درخت سه سال بیشتر محصول نمیدهد، شاید اینجا گفته شود هزینه ای که بابت خرید این درخت پرداخت کرده به سرمایه تبدیل نشده است.
مسأله بیستم
در این مسأله بحث در مورد جایی است که مال زکوی و غیر زکوی با هم کشت میشوند. این سه صورت دارد:
از ابتدا قصد دارد که مال زکوی و غیر زکوی را با هم بکارد و کشت کند. به نظر مرحوم سید در اینجا هزینه ها به نسبت تقسیم میشوند. چه بگویید عنوان «خسارت» ملاک است و چه از روایات استفاده کنید که مثلا عنوان «اجرت العامل» ملاک است، در نهایت به همین فتوای مرحوم سید میرسید.
از ابتدا قصد دارد مال غیر زکوی را بکارد و فقط به همین نیّت هزینه میکند اما بعداً تصمیم میگیرد که مثلا گندم هم کشت کند. در اینجا هزینه ها به قصد مال غیر زکوی بوده به همین دلیل از زکات کسر نمیشوند. در این فرض چه بگویید عنوان «خسارت» ملاک است و چه از روایات استفاده کنید که مثلا عنوان «اجرت العامل» ملاک است، در هر دو صورت این هزینه ها شامل مال زکوی نشده پس نمیتوان از مقدار زکات کسر کرد.
از ابتدا قصد دارد مال زکوی کشت کند و فقط به همین نیّت هزینه میکند اما بعداً تصمیم میگیرد که مثلا لوبیا هم کشت کند. در اینجا هزینه ها به قصد کشت مال زکوی بوده، به همین دلیل از زکات کسر میشوند. به نظر ما این مورد هم با ادله ای که بیان شد تطابق دارد.
دو نکته در حواشی این مسأله مطرح شده است:
مرحوم آقا ضیا میفرمایند در هزینه قصد ملاک نیست. اگر هزینه انجام شد باید به عرف مراجعه کنیم که این هزینه را به چه چیزی نسبت میدهد. آیا فقط به مال زکوی نسبت میدهد یا به غیر آن یا هردو؟ ایشان میفرمایند: «في إطلاقه تأمّل لأنّ تمام المدار على تسوية نسبة صرف المؤن إليهما و عدمها و القصد في هذه الجهة أجنبي كما لا يخفى».[۱]
همان طور که گفته شد عنوان مئونه در روایات به کار نرفته است. پس در هر مسأله ای باید عناوینی که در روایات آمده یا عناوین کلی که از روایات استظهار شده را تطبیق کنیم. مثلا مرحوم آیتالله حکیم میفرمایند عنوان کلی که از مجموع روایات فهمیده میشود عنوان «خسارت» است. پس اگر عنوان «خسارت» در هر یک از این مسائل صدق کند، میگوییم این هزینه ها از زکات کسر میشوند و الا فلا.
مسأله بیست و یکم
مرحوم سید میفرمایند: «الخراج الّذي يأخذه السلطان أيضاً يوزّع على الزكويّ و غيره».[۲]
اگر سلطان از محصول این زمین خراج بگیرد ابتدائاً این خراج به نسبت مال زکوی و غیر زکوی تقسیم میشود. اما اگر مشخص باشد که این خراج بابت چه محصولی گرفته شده مطابق همان باید عمل شود. مثلا اگر خراج را فقط از گندم بگیرد، میتوان آنچه که بابت خراج داده از مقدار زکات کسر کرد. اما اگر فقط از غیر گندم و جو خراج بگیرد، آن چه که بابت خراج داده از مقدار زکات کسر نمیشود. مرحوم آیتالله بروجردی میفرمایند: «إذا كان موضوعاً عليهما»؛ یعنی وقتی مرحوم سید میفرمایند خراج بین مال زکوی و غیر زکوی تقسیم میشود این ناظر به جایی است که خراج از هر دو گرفته شده باشد. به نظر ما مرحوم سید هم ناظر به همین فرض این فرع را بیان کردهاند.
مسأله بیست و دوم
مرحوم سید میفرمایند: «إذا كان للعمل مدخليّة في ثمر سنين عديدة لا يبعد احتسابه على ما في السنة الأُولى، و إن كان الأحوط التوزيع على السنين»؛[۳] اگر کسی کاری روی زمین انجام میدهد که اثر آن تا چند سال باقی میماند، مثلا آفت زدایی میکند یا زمین را از شوره زار به زمین قابل کشت تبدیل میکند به طوری که اثر آن تا ۱۰ سال باقی میماند، به نظر مرحوم سید بعید نیست که همه هزینه ها برای سال اول به حساب بیاید. البته احتیاط این است که این هزینه ها بین این ۱۰ سال تقسیم شوند.
در اینجا حواشی مختلفی مطرح شده است که به عنوان نمونه حاشیه مرحوم امام خمینی را تقدیم میکنم. مرحوم امام خمینی میفرمایند: «بل لا يبعد التفصيل بين ما إذا عمل للسنين العديدة فيوزّع عليها و بين ما إذا عمل للسنة الأُولى و إن انتفع منه في سائر السنين قهراً فيحسب من مؤنته الأُولى».[۴] اگر هنگام آماده کردن زمین قصدش این است که برای چند سال زمین را آماده کشت کند، باید هزینه را بین این چند سال تقسیم کند. اما اگر از ابتدا قصدش این باشد که برای سال اول زمین را آماده کند ولو اثر این آماده سازی تا چند سال باقی بماند اما هزینه آن از مئونه سال اول به حساب میآید.
به نظر ما فتوای مرحوم سید که میفرمایند تمام هزینه ها از مئونه سال اول به حساب میآید، ناظر به این فرض دوم است. اینکه شخص ناچار است که زمین را آماده کند ولی قهراً اثر این آماده سازی تا چند سال در این زمین باقی میماند.
مرحوم سید پس از بیان فتوای خود، احتیاط میکنند. این احتیاط محل بحث قرار گرفته است. ایشان میفرمایند احتیاط این است که هزینه بین چند سال تقسیم شود. به نظر ما احتیاط در این جا صورت دیگری دارد. به نظر ما احتیاط این است که اگر مثلا این زمین تا سه سال آماده شده است یک سوم هزینه که برای امسال است از زکات کسر شود اما سال های آینده چیزی از درآمد کسر نشود چون در سال های آینده هزینه ای نشده است. چون طبق ادله آن هزینه ای کسر میشود که امسال هزینه شده است. اگر سال گذشته برای امسال هزینه شده باشد این از زکات امسال کسر نمیشود.
بنابراین اگر چاره ای نداشته باشد و هزینه کند تا زمین را برای امسال آماده کند ولو اثر این هزینه تا چند سال باقی بماند، اینجا جای احتیاط نیست و تمام هزینه از مئونه سال اول به حساب میآید. اما اگر بیش از هزینه یک سال هزینه کرد و میتوانست کمتر هزینه کند، مازاد آن را نمیتواند از هزینه های امسال کم کند. سوال این است که آیا از سال های دیگر میتواند کم کند؟ این تابع نکته ای است که عرض شد، لذا احتیاط این است که در این مورد سهم امسال را کسر میکند و سهم سال های دیگر را کسر نمیکند.
مسأله بیست و سوم
در موارد شک، مقتضای قاعده چیست؟ آیا این مصداق از مصادیق مئونه به حساب میآید؟ مرحوم سید میفرمایند: مقتضای قاعده این است که از مئونه به حساب نمیآید. پیداست که مقصود ایشان شبهات حکمیه است. البته ظاهر عبارت ایشان اعم از شبهات حکمیه است. شبهات حکمیه محل ابتلای فقیه است یعنی نمیداند که ادله تا کجا دلالت دارد و نمیداند که شامل این مئونه هم میشود یا نمیشود. اگر شبهات حکمیه باشد به اطلاقات و به عموم عام رجوع میشود اما اگر شبهه مصداقیه مخصص باشد نمیتوانیم به عموم عام رجوع کنیم. ظاهرا مقصود مرحوم سید در این مسأله شبهات حکمیه است به همین دلیل میفرمایند: «إذا شكّ في كون شيء من المؤن أو لا لم يحسب منها»؛[۵] اگر شک کنیم که این عنوان از مئونه ها به حساب میآید یا خیر، در این جا آن را از مئونه ها به حساب نمیآوریم.
مسأله بیست و چهارم
مرحوم سید میفرمایند: [۶]«حكم النخيل و الزروع في البلاد المتباعدة حكمها في البلد الواحد فيضمّ الثمار بعضها إلى بعض، و إن تفاوتت في الإدراك بعد أن كانت الثمرتان لعام واحد و إن كان بينهما شهر أو شهران أو أكثر، و على هذا فإذا بلغ ما أدرك منها نصاباً أُخذ منه، ثمّ يؤخذ من الباقي قلَّ أو كثر، و إن كان الّذي أدرك أوّلًا أقلّ من النصاب ينتظر به حتّى يدرك الآخر و يتعلّق به الوجوب فيكمل منه النصاب و يؤخذ من المجموع»
اگر کسی نخلستان های متعددی در یک شهر یا شهر های متعدد داشته باشد، آیا محصول همه اینها به لحاظ نصاب و زکات با هم محاسبه میشوند؟ گفته شده در مواردی که همزمان محصول میدهند، با هم محاسبه میشوند؛ اما اگر به خاطر گرمی یا سردی هوا همزمان محصول نمیدهند، حتی ممکن است در یک باغ انواع مختلف انگور باشد که در زمان های مختلفی محصول میدهند، در این صورت اگر در یک دوره کشت باشند همه آنها یک جا محاسبه میشوند؛ پس نه لازم است در یک زمین باشند و نه لازم است که همزمان محصول بدهند، بلکه همه درآمدی که از محصولات زکوی در یک دوره کشت برای شخص حاصل میشود، با هم محاسبه میشوند.
علی ای حال زمان پرداخت زکات را نباید به تاخیر بیاندازد. یعنی اگر محصول این زمین به مقدار نصاب رسید باید زکات آن را پرداخت کند. اگر کمتر از نصاب است باید صبر کند تا با محصول زمین های دیگری که دارد جمع کند و به نصاب برسد و زکات آن را پرداخت کند.
مرحوم صاحب جواهر در اینجا میفرمایند: اگر مقداری از محصول زود تر حاصل شود ولی به نصاب نرسد و قبل از اینکه محصول زمین های دیگر حاصل شوند این مقدار را بفروشد، آیا زکات آن را باید بدهد؟ مرحوم حاج آقا رضای همدانی میفرمایند: اگر به تلف سماوی نباشد لازم نیست زکات بدهد اما اگر به تلف سماوی باشد باید زکات آن را بدهد.
اما به نظر میآید که مقتضای قاعده این است که چه تلف باشد و چه اتلاف، باید زکات آن را پرداخت کند.
در ادامه مرحوم سید میفرمایند: «و كذا إذا كان نخل يطلع في عام مرّتين يضمُّ الثاني إلى الأوّل لأنّهما ثمرة سنة واحدة»؛ اگر در یک سال دو دوره کشاورزی وجود داشته باشد مثلا دوره بهاره و دوره پاییزه، در این صورت آیا محصول هر دو دوره باهم محاسبه میشوند؟ مرحوم سید میفرمایند: اینها به هم ضمیمه میشوند اما «و لکن لا يخلو عن إشكال، لاحتمال كونهما في حكم ثمرة عامين كما قيل»
انشاء الله این فرع را در جلسه بعد بررسی میکنیم.
و الحمد لله رب العالمین …
پاورقیها