بسم الله الرحمن الرحیم
تقریر فلسفه اصول، جلسه 41 – سه شنبه 19-07-1401
نظریه مرحوم سید منیرالدین حسینی در نسبت شریعت و حکومت
استاد میرباقری

مقدمه
کلام در نسبت بین حکومت و شریعت در نگاه مرحوم سیدمنیرالدین حسینی بود. ایشان یک منظومه فکری گسترده ای دارند که اگر بحث با عقبه های آن بیان شود مفصل می شود، لذا در این جلسات به مباحثی که برای فهم دیدگاه ایشان در نسبت بین شریعت و حکومت مورد نیاز است پرداخته می شود.
همانطور که گفته شد ایشان موضوع تصرف حکومت را مهندسی توسعه نظام اجتماعی می دانند و می فرمایند این مهندسی می تواند اسلامی و غیر اسلامی باشد، لذا اسلامی بودن اداره در نگاه ایشان به این معناست که مهندسی توسعه نظام اجتماعی، اسلامی شود.
انسان شناسی در دیدگاه مرحوم سیدمنیرالدین حسینی
در نگاه ایشان اراده های انسانی دارای تمایلات گوناگونی هستند، لکن اصلی ترین میل انسان، غایت اصلی او برای زندگی است که امیال دیگر حول این میل محوری سامان پیدا می کند. بنابراین امیال انسان هم دارای یک نظامی است که تمام تمایلات و حب و بغض های انسان حول یک میل محوری شکل می گیرد. میل اصلی انسان هم یا پرستش خدای متعال است و یا پرستش دنیاست لذا امیال انسان یا حول پرستش دنیا شکل می گیرد و یا حول پرستش خدای متعال؛ در واقع ایشان می فرمایند وقتی خدای متعال انسان را برای عبودیت و پرستش آفریده پس عنصر محوری در امیال انسان همان پرستش است، خواه پرستش خدای متعال یا پرستش دنیا. اینکه کافر هم پرستش می کند به این معناست که یک معبودی را انتخاب کرده و به آن دل بسته و در مقابل آن خضوع داشته و تمام امکانات خود را در آن مسیر هزینه می کند؛ لذا هم مؤمن و هم کافر در حال پرستش هستند ولی معبودهای آنها متفاوت است؛ معنای آیات سوره کافرون همین است که هر دو دین دارند و هردو معبود دارند ولی معبود ها متفاوت هستند.
البته امیال انسان همیشه خالصانه به سمت خدا یا دنیا نیست بلکه ممکن است کسی که میل به پرستش خدای متعال دارد، امیال منافری نیز داشته باشد لکن آن امیال محور وجود او نیستند زیرا در این صورت محور پرستش او دیگر خدای متعال نخواهد بود؛ همانطور که کسی که میل به دنیا پرستی دارد نیز ممکن است در موارد امیالی داشته باشد که متناسب با پرستش خدای متعال است، لکن میل اصلی و محوری او دنیاپرستی است.
بنابراین دو نحوه از شرح صدر در حال شکل گیری و خلوص هستند و در مسیر این خلوص میل های منافی تبدیل و یا حذف و تصفیه می شوند و به تدریج تمام تمایلات انسان بر محور پرستش خدای متعال یا پرستش دنیا شکل می گیرد. همچنین در این مسیر علاوه بر اینکه امیال منافر تبدیل و حذف می شوند، میل به سمت معبود هم دائما اشتداد و ارتقاء پیدا می کند. به عبارت دیگر امیال انسان حول محور پرستش هماهنگ می شود و به همین دلیل صبغه آن پرستش را به خود می گیرند و هرچه اخلاص بیشتری در پرستش پیدا کند مابقی تمایلات و اخلاقیات وی هم تغییر پیدا کرده و تبدیل به قوای بندگی خواهند شد، لذا تمایلاتی هم که منافر با این میل اصلی باشد تغییر پیدا کرده و یا حذف می شوند.
ذیل این تمایلات و پرستش انسان، افکار و اندیشه انسان شکل می گیرد که با آن اندیشه، مسیر تحقق امیال خود را شکل می دهد؛ یعنی برای میل اصلی خودش ساختار درست می کند و درگام بعد هم یک اعمال و افعالی دارد که بر اساس این جهت و این اندیشه محقق می شود. البته این مباحث مبتنی مبنای خود ایشان است که برای شیء «زمان، مکان و کارآمدی» قائل هستند و زمان شیء را تعلقات و مکان آن را ساختار و کارآمدی را هم حاصل نسبت بین این زمان و مکان می دانند.
جامعه شناسی در دیدگاه مرحوم سیدمنیرالدین حسینی
ایشان بعد از انسان شناسی خاصی که بیان کرده اند، می فرمایند که انسانی که میل محوری دارد، در مسیر توسعه امیال خود، با اراده های هم جهت خود مرتبط می شود؛ از این ارتباط و انسجام بین اراده ها جامعه شکل می گیرد. لذا این جامعه به معنای زندگی در یک جغرافیای خاص نیست بلکه به معنای یک نحوه همدلی بین اراده هایی است که یک جهت واحد دارند که این همسوئی باعث ایجاد یک نظم خاص بین این اراده ها می شود.
به عبارت دیگر می توان همین نکته را از زاویه نظام نیازمندی ها هم بیان کرد و اینطور گفت که نیاز های انسان هم یک سری نیازهای بسیطی نیست که فقط نیاز به اکل و شرب باشد بلکه انسان یک نظام نیازمندی دارد که آن نظام هم یک محوری دارد و مابقی نیازهای انسان حول این محور شکل می گیرند؛ این نیاز محوری در واقع دلدادگی محوری انسان است که پرستش انسان را سامان می دهد. در این صورت دو جریان نیاز پیدا می شود که یکی بر محور تعلق به دنیا و دیگری بر محور تعلق به آخرت است و از همینجا دو جامعه شکل می گیرد که محور هردو پرستش آنهاست. یکی دنیا پرست است و دیگری خداپرست؛ اما اگر بسیط بحث شود اینطور گمان می شود که انسان نیازهای ضروری مثل خوردن و پوشیدن دارد و تأمین این نیازها محور تجمع افراد در کنار بکدیگر هستند؛ در این صورت گمان می شود که کل انسان ها یک سری نیاز مشترک دارند که جوامع برای تأمین آن تشکیل می شود و نتیجه اش این است که یک جامعه مشترک درست می شود که مؤمن و کافر عضوی از آن هستند. اما وقتی نیازمندی ها به صورت یک نظام ملاحظه شود روشن می شود که نیازهای انسان بر محور مدار اصلی سامان پیدا می کند لذا نیاز مؤمن به اکل و شرب کاملا متفاوت با نیاز کافر به اکل و شرب است. نظام مندی نیازها به این معناست که اولا هریک از نیازها دارای اولویت خاصی هستند و ثانیا محور پیدا می کنند و ثالثا در مسیر رشد هستند و دائما به خلوص خود نزدیک تر می شوند و هرچه به خلوص نزدیک می شود نیازهای غیر متعادل اصلاح و گاهی حذف می شود.
بنابراین در نگاه ایشان عامل جدا شدن جوامع از یکدیگر تمایلات آنهاست و به تعبیر دیگر این پرستش است که جوامع را متکثر می کند. لذا بعض جوامع الهی هستند و بعضی کافرانه هستند و بعض هم التقاطی هستند. و به تعبیر سوم در نگاه ایشان حول ائمه مختلف، جوامع مختلف شکل می گیرد.
نکته دیگر این است که وقتی نظام اجتماعی بر محول میل محوری انسان که همان میل به پرستش است شکل می گیرد، باعث می شود یک قدرت بزرگتری شکل بگیرد و یک عقلانیت بزرگتری از عقلانیت یک انسان ذیل آن شکل می گیرد؛ یعنی یک انسان هیچ گاه نمی تواند تخصص های مختلف را ایجاد کند ولی جامعه به تدریج انحاء تخصص را شکل می دهد که حاصل همفکری اجتماعی است، که حول آن همدلی که اساس جامعه را محقق کرده است، شکل می گیرد. به عبارت دیگر اراده های انسان وقتی حول یک اراده واحد هماهنگ و همدل می شود جامعه تشکیل شده و در گام بعدی، ذیل این تعلقات و همدلی ها، هم فکری ایجاد شده و از یک عقل جمعی بزرگ دانش های بزرگ ایجاد شده و ساختارهایی برای جریان قدرت اجتماعی ایجاد می کنند و بعد با همکاری جمعی محصولات و کارآمدی هایی پیدا می شود. یعنی بعد از همدلی و همفکری یک ساختار هایی که متصدی «صیانت عدالت بهره وی» هستند ذیل پرستش شکل گرفته و منتهی به کارآمدی خاصی می شوند.
باید توجه داشت که محور بودن یک اراده در جامعه به این صورت نیست که یک خطی داشته باشد که یک محوری دارد بلکه جامعه وحدت اراده هایی است بر محور پرستش، یک نظامی حول اراده ای که ولی این پرستش است شکل می دهند. یعنی یک نظام پیچیده ولایت و تولی وجود دارد که در بین خود افراد جامعه هم یک نظام ولایت و تولی وجود دارد؛ مثلا در امور تخصصی معمولا جامعه متولی به متخصصین آن فن است ولی تخصص خود این متخصصین حول تولی به محور جامعه پیدا می شود؛ اگر جامعه ای خداپرست باشد همه تخصص های آن جامعه بر محور ولی حق پیدا می شود و همه افراد حتی در تخصصات خود هم تولی به او پیدا می کنند، و حتی افرادی که متولی به نخبگان هستند هم در واقع تولی به محور جامعه دارند.
نکته دیگر این است که ایشان بر اساس مبنای که در تفسیر «حرکت» دارند، و آن را به گسترش فاعلیت معنا می کنند و موضوع آن را «کل متغیر» دانسته اند در اینجا جامعه را به صورت یک کل در حال تحول و تغییر تحلیل کرده اند که در یک جهت خاصی (خداپرستی و دنیاپرستی) دائما در حال گسترش است یعنی در دائما در جهتی که برگزیده است شدید تر و پیچیده تر شده و «وحدت و کثرت» های جدید پیدا می کند. ایشان حتی این مبنا را در حرکت های فکری هم جاری می کنند و می فرمایند که همفکری های اجتماعی حول آن همدلی و میل مشترکی که داشته اند ایجاد می شود؛ مثلا اگر افرادی به لحاظ فکری متولی به ارسطو شده و حامل آن اندیشه شود افکار را به صورتی تربیت می کند و اگر متولی به علامه طباطبایی شد افکار را به صورت دیگری تربیت می کند. و در نگاه کلی اگر متولی به جریان انبیاء علیهم السلام شد افکار را در مسیری حرکت می دهد و اگر متولی به فراعنه شد به مسیر دیگری حرکت می دهد. یعنی در نگاه ایشان امیال و تعلقات انسان نسبت به افکار او محوریت دارند و افکار انسان به تبع امیال او شکل می گیرد. لکن در نگاه فلاسفه اسلامی علم مقدم بر اراده است، و این منتهی به جبر علمی می شود. یعنی اراده در نگاه آنها به این صورت تحلیل می شود که او تصور کرده و تصدیق می کند وشوق پیدا کرده و مؤکد می شود و عزم پیدا کرده و اراده می کند و آنگاه فعل صادر می شود لذا علم ذهنی مقدم بر اراده است و این منتهی به جبر علمی می شود. اما اینکه مرحوم علامه طباطبایی هم سعی کرده اند یک باید در این بین قرار دهند نیز باعث نمی شود که از این جبر علمی خارج شوند. البته بحث ارتباط علم و فاعلیت و مبنای مرحوم استاد حسینی در بحث حرکت را باید در جای خود باید تبیین و بررسی کرد.
ارتباط تکوین، جامعه و تاریخ در دیدگاه مرحوم حسینی
بنابراین در نگاه ایشان در جامعه یک اراده بزرگ اجتماعی متقوم بهم شکل میگیرد که یک پرستش اجتماعی بزرگ را شکل می دهد و به اندازه ای که انسان در جامعه مشارکت می کند در پرستش اجتماعی او شریک خواهد بود. البته باید دانست که در نگاه ایشان حرکت اجتماعی به سمت تکامل بیرون از تاریخ و تکوین نیست؛ یعنی حرکت تکوین و حرکت تاریخ مؤثر بر حرکت جامعه است و بلکه تکوین و تاریخ نسبت به جامعه محوریت دارند و حرکت جامعه نمی تواند بیرون از تکوین و تاریخ واقع شود.
یعنی همانطور که در جامعه یک نظام ولایت و تولی وجود دارد که جامعه را شکل می دهد، یک نظام ولایت و تولی در تاریخ هم داریم که کل تاریخ را شامل می شود؛ یعنی تاریخ هم یک اولیاء و ائمه ای دارد که تاریخ حیات انسان را می سازد. نتیجه این می شود که جوامع ذیل حرکت تاریخی بشر شکل گرفته و متأثر از آن هستند و تاریخ هم ذیل تکوین شکل گرفته است. یعنی تکوین «کلّ» شامل بر تاریخ است و تاریخ «کلّ» شامل بر جامعه است.
بنابراین در نگاه ایشان ربوبیت خدای متعال بر حرکت کل عالم حاکم است که می توان از آن تعبیر به ولایت تکوینی کرد و در ذیل این ربوبیت و ولایت تکوینی خدای متعال، یک سلسله اراده هایی هستند که محور تاریخ بشریت هستند که همان اولیاء معصوم هستند و در ذیل این ولایت تاریخی، جوامع مختلف شکل می گیرد.
بنابراین در ذیل ربوبیت خدای متعال، تاریخ اجتماعی زندگی بشر تبدیل به دو جریان شده است که یکی تمدن حق است و دیگری تمدن باطل است و کسی که بخواهد تمدن مادی یا الهی بسازد نمی توان نسبت به این تمدن تاریخی بی توجه باشد.
نسبت ولایت اجتماعی و ولایت تاریخی، یکی موارد نسبت شریعت و حکومت
یکی از ثمرات این بحث این است که وقتی اراده اولیاء تاریخ که همان انبیاء و ائمه معصومین علیهم السلام هستند جاری می شود قواعدی دارد که همان شریعت است؛ همانطور که جریان اراده ولی اجتماعی نیز قواعدی دارد، لکن قواعد ولی اجتماعی، شریعت نیست و یکی از موارد نسبت بین اداره جامعه و دین همین جاست که باید روشن شود که قواعد اداره جامعه چه نسبتی با قواعد تاریخی دارند.
یعنی در نگاه ایشان وقتی «اداره جامعه» مورد مطالعه قرار می گیرد باید ابتدا جامعه به خوبی تحلیل شود و سپس نسبت این تکامل اجتماعی با تکامل تاریخ که بر اساس ولایت وجود مقدس نبی اکرم صلی الله علیه و آله شکل می گیرد مورد بررسی قرار بگیرد. در بررسی نسبت این دو ولایت است که یکی از ابعاد ملاحظه نسبت بین دین و اداره جامعه روشن می شود.
در نتیجه در نگاه ایشان اصل جامعه بر اساس پرستش شکل می گیرد و حرکت آن به معنای گسترش و شدت در پرستش است و اداره جامعه به معنای برنامه ریزی برای توسعه پرستش است و این توسعه پرستش اگر به معنای پرستش خدای متعال باشد باید ذیل هدایت نبی اکرم صلی الله علیه و آله که متولی پرستش تاریخ هستند شکل بگیرد.
این نگاه خیلی متفاوت است با اینکه گفته شود یک در دین یک قوانینی وجود دارد و یک منطقه مالانص فیه که عرفیه محضه است و تنها باید مخالفت قطعیه صورت نگیرد؛ درحالی که در نگاه ایشان موافقت قطعیه باید صورت بگیرد، آن هم نه موافقت جزئیه بلکه موافقت دین با حرکت کل جامعه در مدار توسعه و به تعبیر دیگر بحث از موافقت قوانین با احکام شرعیه نیست بلکه بلکه کلام در موافقت دین با کل تکامل اجتماعی است. یعنی صرف موافقت قطعیه با احکام کفایت نمی کند بلکه در نگاه ایشان نسبت دین با تکامل اجتماعی از مسیر نسبت نظام ولایت اجتماعی با ولایت تاریخی عبور می کند و این نسبت باید درست شود تا جامعه دینی شود. به عبارت دیگر در نگاه ایشان دینی کردن جامعه صرفا با دینی کردن یک سری امور از هم منفصل محقق نمی شود بلکه اولا جامعه یک وحدت اجتماعی است که به صورت یک کل مرکب محقق می شود و ثانیا جوامع در مدار پرستش محقق می شوند و ثالثا این پرستش در حال تکامل است و در نهایت باید تکامل پرستش اجتماعی ذیل دین قرار بگیرد تا جامعه دینی شود.
بنابراین ایشان یک هستی شناسی خاصی از جامعه ارائه داده اند که در تعیین نسبت دین با جامعه دخالت دارد؛ ایشان می فرمایند جامعه یک نظامی دارد که در مدار پرستش و بر محور ولی اجتماعی شکل می گیرد و جوامع درون نظام بزرگتی که حاکم بر تاریخ است شکل می گیرند و لذا ولی اجتماعی باید متولی نبی اکرم صلی الله علیه و آله که ولی تاریخی هستند باشد و ایشان متولی به نظام تکوین و ربوبیت و ولایت الهی هستند. این یک نسبت خاصی بین جامعه و دین برقرار می کند که متفاوت با این نگاه است که اسلام یک سری احکامی است که اگر به آنها عمل شود به دین خدا عمل شده است.
باید توجه داشت که اینطور نیست که نگاه ایشان دارای پیش فرض های خاصی است و نگاه های دیگر پیش فرض ندارند؛ بلکه نگاه های دیگر هم پیش فرض های کلامی و عرفانی دارند که در جای خود باید مورد بررسی و دقت قرار بگیرد؛ بلکه هر موضوعی قبل از اینکه وصف فقهی داشته باشد، وصف کلامی و عرفانی دارد و ابتدا باید این دو روشن شود تا حکم فقهی آن معلوم شود. یعنی در نگاه های دیگر هم مفروض گرفته شده است که عمل به اسلام یعنی عمل به همین احکام در حالی که اگر موضوع تصرف، و واحد مطالعه جامعه باشد قطعا عمل به احکام فردی عمل به احکام فردی نخواهد بود. بنابراین در واقع اختلاف در موضوعی است که باید احکام آن بیان شود، اگر موضوعی که مطالعه می شود نسبت بین افراد و موضوعات باشد عمل به همین احکام کفایت می کند اما اگر موضوعی که مطالعه می شود جامعه باشد که حقیقتی دارد و ذیل تاریخ محقق می شود، دیگر عمل به این احکام کفایت نمی کند بلکه دین در این صورت سرپرستی تکامل تاریخ و جامعه را عهده دارد است، نه اینکه صرفا به ارتباط بین فرد و موضوعات بپردازد.
در نگاه ایشان نبی اکرم محور ولایت تاریخی است و دین مناسک سرپرستی تکامل تاریخی ایشان است؛ یعنی اراده های تاریخی ایشان همان دین است؛ لذا امام صادق علیه السلام در ذیل آیه شریفه «وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها» می فرماید که «الشَّمْسُ رَسُولُ اللَّهِ ص بِهِ أَوْضَحَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِلنَّاسِ دِينَهُمْ»؛ یعنی شمس وجود مقدس ایشان است و ضحی و نور این شمس همان دین است.